W skrócie: Po 40. roku życia warto co najmniej raz w roku mierzyć ciśnienie, a regularnie wykonywać lipidogram, oznaczać glukozę oraz kontrolować masę ciała i obwód talii. Część badań można zrobić bezpłatnie w programie NFZ Moje Zdrowie: do 49. roku życia raz na 5 lat, później co 3 lata. Kobiety i mężczyźni w określonym wieku mają też dostęp do bezpłatnych badań przesiewowych w kierunku nowotworów.
Czterdzieste urodziny to dla wielu osób czas podsumowań i nowych planów. To także dobry moment, żeby dopisać do kalendarza krótki przegląd zdrowia. Nie z obawy przed wynikami, ale po to, żeby potwierdzić, że wszystko jest w porządku, i ze spokojem cieszyć się dobrą kondycją i samopoczuciem przez kolejne lata. Podpowiadamy, od czego zacząć i jak przejść badania bez stresu.
Jakie badania wykonać po 40.? Zestawienie
| Badanie | Dla kogo | Jak często | Bezpłatnie w NFZ |
|---|---|---|---|
| Pomiar ciśnienia tętniczego | każda dorosła osoba | co najmniej raz w roku [2] | tak, m.in. w ramach bilansu Moje Zdrowie |
| Lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy) | każda dorosła osoba | w ramach bilansu: do 49. r.ż. co 5 lat, potem co 3 lata [3] | tak, Moje Zdrowie |
| Lipoproteina (a) | każda dorosła osoba | przynajmniej raz w życiu [4] | zapytaj lekarza POZ |
| Glukoza na czczo | po 45. r.ż.; wcześniej i częściej przy czynnikach ryzyka | co 3 lata; co roku przy czynnikach ryzyka [5] | tak, Moje Zdrowie |
| Masa ciała, BMI, obwód talii | każda dorosła osoba | samodzielnie w domu | nie dotyczy |
| Test HPV HR | kobiety 25-64 lat | co 5 lat przy prawidłowym wyniku [6] | tak |
| Mammografia | kobiety 45-74 lat | co 2 lata [6] | tak |
| Kolonoskopia przesiewowa | osoby bez objawów 50-65 lat; 40-49 lat, gdy rak jelita grubego u krewnego 1. stopnia | gdy brak kolonoskopii w ostatnich 10 latach [6] | tak |
| PSA | mężczyźni po 50. r.ż. | w ramach bilansu Moje Zdrowie [3] | tak |
Dlaczego po 40. warto się zbadać?
Badania po 40. są ważne, ponieważ wiele chorób rozwija się niepostrzeżenie i długo nie daje o sobie znać. Podwyższone ciśnienie, zbyt wysoki cholesterol czy nieprawidłowa glikemia zwykle nie bolą, a mają duże znaczenie dla serca i naczyń krwionośnych. Tymczasem prawie 40% dorosłych Polaków nie zna wartości własnego ciśnienia [1]. Regularne badania pomagają wcześnie wykryć nieprawidłowości i odpowiednio szybko zareagować. Niekiedy wystarczą zmiany w codziennych nawykach, aby poprawić wyniki i ograniczyć ryzyko rozwoju chorób.
Jak zrobić bezpłatne badania w programie Moje Zdrowie?
Najprostszym pierwszym krokiem profilaktyki po 40. jest skorzystanie z programu Moje Zdrowie, który jest finansowany przez NFZ. To opcja dostępna dla każdej ubezpieczonej osoby od 20. roku życia: do 49. roku życia raz na 5 lat, a później co 3 lata. Aby z niej skorzystać, wystarczy wypełnić ankietę na Internetowym Koncie Pacjenta, w aplikacji mojeIKP lub w swojej przychodni. Na podstawie ankiety przychodnia zleca badania, których podstawowy zakres obejmuje m.in. morfologię krwi, lipidogram, glukozę, TSH i badanie ogólne moczu [3]. Podczas wizyty podsumowującej pracownik medyczny omawia wyniki, mierzy ciśnienie, masę ciała i wzrost oraz przygotowuje indywidualny plan zdrowotny. U osób po 40. roku życia bilans może obejmować także ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego.
Jakie badania warto wykonać po 40. roku życia?
Po 40. roku życia warto regularnie wykonywać podstawowe badania, które pomagają ocenić stan zdrowia, wykryć zaburzenia metaboliczne i rozpoznać czynniki ryzyka chorób układu krążenia. Więcej o tym, kiedy warto zrobić badania profilaktyczne serca, przeczytasz w osobnym artykule.
Jak często mierzyć ciśnienie i jakie wartości są prawidłowe?
Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego zaleca, aby u każdej dorosłej osoby mierzyć ciśnienie przynajmniej raz w roku. Według aktualnych wytycznych ciśnienie optymalne w pomiarach gabinetowych wynosi poniżej 120/70 mm Hg. O nadciśnieniu mówi się, gdy potwierdzone ciśnienie gabinetowe wynosi co najmniej 140 mm Hg skurczowego lub 90 mm Hg rozkurczowego. W pomiarach domowych obowiązuje niższy próg – średnio 135/85 mm Hg [2].
| Pomiar | Wartość | Znaczenie |
|---|---|---|
| Gabinetowy | poniżej 120/70 mm Hg | ciśnienie optymalne |
| Gabinetowy | co najmniej 140 skurczowe lub 90 rozkurczowe mm Hg (potwierdzone) | nadciśnienie |
| Domowy (średnia) | co najmniej 135/85 mm Hg | nadciśnienie |
Ciśnienie możesz sprawdzić w domu – wystarczy automatyczny ciśnieniomierz z mankietem zakładanym na ramię. Pomiar najlepiej wykonać w pozycji siedzącej, po kilku minutach spokojnego odpoczynku, z ręką opartą na wysokości serca. Wyniki warto zapisywać i pokazać lekarzowi podczas kolejnej wizyty.
Czy lipidogram trzeba robić na czczo?
Lipidogram, czyli oznaczenie cholesterolu całkowitego, LDL, HDL i trójglicerydów, należy do podstawowego pakietu badań w programie Moje Zdrowie. Według wytycznych krew do tego badania nie musi być pobierana na czczo – warto jednak zapytać o zasady w punkcie pobrań. Eksperci zalecają też, aby każda dorosła osoba przynajmniej raz w życiu oznaczyła lipoproteinę (a), której poziom w dużej mierze zależy od genów [4].
Gdy wynik pokaże podwyższony cholesterol LDL, lekarz zaproponuje dalsze kroki. Często pierwszym z nich są zmiany w stylu życia: spożywanie mniej tłuszczów nasyconych, więcej błonnika i wprowadzenie większej ilości ruchu. Osobom, które chcą obniżyć poziom cholesterolu, pomocne mogą być również sterole roślinne – obniżają poziom cholesterolu LDL o 7-10% przy dziennym spożyciu 1,5-2,4 g lub o 10-12,5% przy 2,5-3 g, a efekt pojawia się w ciągu 2-3 tygodni, przy zróżnicowanej diecie i zdrowym stylu życia [7]. Znajdziesz je np. w miękkiej margarynie kubkowej Optima Cardio. zawiera naturalne sterole roślinne skutecznie obniżające poziom cholesterolu już po trzech tygodniach codziennego stosowania? W tak niedługim czasie poziom cholesterolu we krwi może się zmniejszyć nawet o 10%.
Czy wiesz, że Optima Cardio Active
Jak często badać glukozę?
Po 45. roku życia stężenie glukozy warto oznaczać co 3 lata, a co roku – przy czynnikach ryzyka, takich jak nadwaga, mała aktywność fizyczna, nadciśnienie, zaburzenia lipidowe czy cukrzyca w rodzinie [5].
Jaki obwód talii i BMI powinny niepokoić?
Aby je sprawdzić, wystarczy domowa waga i zwykła taśma krawiecka. Obwód talii powyżej 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn to sygnał, by przyjrzeć się bliżej codziennym nawykom, podobnie jak BMI wskazujące na nadwagę (od 25 kg/m2) lub otyłość (od 30 kg/m2). W takiej sytuacji warto przyjrzeć się codziennej diecie i aktywności fizycznej, a w razie potrzeby skonsultować z lekarzem lub dietetykiem sposób na stopniowe zmniejszenie masy ciała i poprawę zdrowia metabolicznego.
Jakie badania w kierunku nowotworów są bezpłatne?
W profilaktyce nowotworów szczególne znaczenie mają badania przesiewowe, które pozwalają wykryć niektóre zmiany jeszcze przed wystąpieniem objawów. Kobiety w wieku 25-64 lat mogą bezpłatnie wykonać test HPV HR w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy. Przy prawidłowym wyniku badanie zazwyczaj powtarza się co 5 lat. Z kolei kobietom w wieku 45-74 lat przysługuje bezpłatna mammografia co 2 lata. Z bezpłatnej kolonoskopii przesiewowej mogą skorzystać osoby bez objawów choroby w wieku 50-65 lat, a także osoby w wieku 40-49 lat, jeśli raka jelita grubego rozpoznano u ich krewnego pierwszego stopnia. Warunkiem jest m.in. brak kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat. U mężczyzn po 50. roku życia w programie Moje Zdrowie oznacza się także PSA [6].
Jak przygotować swój plan badań?
- Zbierz ostatnie wyniki badań i listę przyjmowanych leków.
- Omów badania i pomiary opisane w artykule: ciśnienie, lipidogram, glukozę i obwód talii.
- Zapytaj w przychodni POZ o bezpłatny program „Moje Zdrowie”.
- Wpisz ustalone terminy badań i omówienia wyników do kalendarza.
Zakres i terminy badań ustal indywidualnie z personelem medycznym.
Jak zmotywować się do wykonania badań?
Aby zadbać o wykonanie badań kontrolnych, nawet jeżeli pojawiają się stres czy obawy, wykorzystaj proste, powtarzalne zasady. Możesz np.:
- wybrać stały termin – choćby miesiąc swoich urodzin – i co roku sprawdzać wtedy, które badania wykonać w danym roku;
- wpisać kolejną datę do kalendarza w telefonie od razu po wizycie;
- umówić się na badania razem z partnerem, przyjacielem czy rodzeństwem, gdyż w towarzystwie łatwiej dotrzymać słowa;
- trzymać wyniki w jednym miejscu, żeby móc je porównywać z roku na rok;
- zapytać lekarza, które badania i jak często warto powtarzać w Twoim wieku.
Pamiętaj też, że wynik badań to informacja, a nie ocena. Nawet jeśli jakiś parametr odbiega od normy, wczesne wykrycie nieprawidłowości daje szansę na odpowiednią reakcję. Czasem wystarczą niewielkie zmiany w diecie, aktywności fizycznej czy rytmie snu, a w innych przypadkach potrzebna jest dalsza diagnostyka lub leczenie.
Wpisz dziś do kalendarza jedną datę i umów się na wizytę. Podziękujesz sobie za kilka lat.
Źródła
[1] Semczuk-Kaczmarek K., Ryś A., Płatek A.E., Szymański F.M., Czy możliwe jest wybranie „najlepszego” hipotensyjnego połączenia lekowego?, Choroby Serca i Naczyń 2017; 14(4): 178–183.
[2] Prejbisz A. i in., Wytyczne postępowania w nadciśnieniu tętniczym w Polsce 2024 – stanowisko Ekspertów PTNT/PTK, Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce 2024; 10(3–4): 53–111.
[3] Ministerstwo Zdrowia, Moje Zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej (dostęp: 12.10.2026).
[4] Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021.
[5] Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2025.
[6] Narodowy Fundusz Zdrowia, Profilaktyka na NFZ; Narodowy Portal Onkologiczny, Badania profilaktyczne (dostęp: 12.10.2026).
[7] Rozporządzenie Komisji (UE) nr 686/2014 (oświadczenie zdrowotne: sterole roślinne).
