Na wynik lipidogramu wpływa nie tylko dieta: mogą go zmienić m.in. alkohol i tłusty posiłek dzień przed badaniem, technika pobrania krwi, infekcja, przewlekły stres, ciąża, menopauza i pora roku. Wyniki lipidogramu wyszły gorzej niż poprzednio, choć w Twoim jadłospisie nic się nie zmieniło? Tak się zdarza, ponieważ na stężenie cholesterolu i trójglicerydów wpływa znacznie więcej czynników niż to, co ląduje na talerzu. Zobacz, co może zmienić obraz badania i kiedy warto je po prostu powtórzyć.
Jak przygotować się do lipidogramu, żeby wynik był wiarygodny?
Lipidogram jest badaniem krwi żylnej, w którym oznacza się cholesterol całkowity, frakcje LDL i HDL, cholesterol nie-HDL oraz trójglicerydy[17]. Jego wynik powinien odzwierciedlać Twoją codzienną aktywność i sposób odżywiania, więc nie ma sensu na kilka dni przed pobraniem przechodzić na specjalną dietę – wówczas dostaniesz wynik, który nie mówi prawdy o Twoim codziennym życiu. Warto natomiast odpuścić alkohol i bardzo obfite, tłuste posiłki dzień wcześniej, ponieważ oba elementy mogą zauważalnie podnieść stężenie trójglicerydów[18].
Duże znaczenie ma też sama technika pobrania. Jeśli opaska uciskowa pozostaje na ramieniu dłużej niż przez 3 minuty albo będziesz stać przez ponad pół godziny przed badaniem, krew może się zagęścić, a stężenie cholesterolu i trójglicerydów może tymczasowo wzrosnąć nawet o 10–12%[19]. Warto więc przyjść do punktu pobrań chwilę przed badaniem i poczekać na nie na siedząco.
Czy lipidogram trzeba robić na czczo?
Zgodnie z aktualnymi wytycznymi próbek krwi do rutynowego lipidogramu nie trzeba pobierać na czczo[20]. Uzasadnienie jest zdroworozsądkowe: przez mniej więcej 16 godzin na dobę i tak pacjent jest po posiłku, więc badanie w takim stanie lepiej oddaje kondycję organizmu.
U większości osób poposiłkowy wzrost trójglicerydów jest na tyle niewielki, że nie utrudnia oceny profilu lipidowego. Różnią się jedynie wartości odniesienia: na czczo za prawidłowe uznaje się trójglicerydy poniżej 150 mg/dl, a po posiłku poniżej 175 mg/dl[21]. Powtórzenie badania na czczo zaleca się dopiero wtedy, gdy trójglicerydy oznaczone nie na czczo przekroczą 440 mg/dl[22].
Co jeszcze zmienia wynik lipidogramu?
Stężenia lipidów zmieniają się u tej samej osoby z dnia na dzień. Dla cholesterolu całkowitego ta naturalna zmienność wynosi 5–10%, a dla trójglicerydów może przekraczać nawet 20%[23]. Dlatego pojedynczy nieprawidłowy wynik nie zawsze wystarcza do rozpoznania zaburzeń lipidowych, a lekarz może zalecić powtórzenie badania w terminie dostosowanym do uzyskanych wartości i indywidualnej sytuacji zdrowotnej.
Infekcja i stan zapalny
W przewlekłym stanie zapalnym, na przykład przy chorobach reumatycznych, stężenie cholesterolu całkowitego i LDL bywa obniżone – zjawisko to nazywa się paradoksem lipidowym[24]. Niższe wartości cholesterolu nie zawsze oznaczają wówczas odpowiednio niskie ryzyko sercowo-naczyniowe. Podobnie dzieje się przez kilka tygodni po przebytym zawale serca czy udarze[25]. Jeśli przechodzisz ostrą infekcję, termin rutynowego badania kontrolnego warto ustalić z lekarzem lub wykonać je po powrocie do zdrowia.
Przewlekły stres
Pod wpływem przewlekłego stresu rośnie stężenie cholesterolu i kwasów tłuszczowych we krwi[26], a w tętnicach nasilają się stany zapalne sprzyjające powstawaniu blaszek miażdżycowych[27]. Dochodzi do tego mechanizm pośredni: w stanie ciągłego napięcia trudniej o zachowanie regularności posiłków i aktywności fizycznej, a to może prowadzić np. do rozwoju otyłości.
Ciąża i menopauza
W ciąży profil lipidowy zmienia się bardzo wyraźnie, zwłaszcza w III trymestrze – trójglicerydy mogą wzrosnąć nawet trzykrotnie, rośnie też cholesterol całkowity i LDL[28]. Są to w dużej mierze zmiany fizjologiczne, jednak wynik lipidogramu w ciąży należy interpretować z uwzględnieniem trymestru i stanu zdrowia pacjentki.
U kobiet po czterdziestce duże znaczenie ma natomiast menopauza. Między 40. a 60. rokiem życia stężenie LDL rośnie średnio o 2 mg/dl rocznie, a poziom „dobrego” cholesterolu HDL spada[29]. Odpowiada za to obniżenie stężenia estrogenów.
Choroby przewlekłe
Cukrzyca, przewlekła choroba nerek i choroby wątroby wiążą się z zaburzeniami gospodarki lipidowej na tyle wyraźnie, że w wytycznych poświęcono im osobne rozdziały[30]. Jeżeli chorujesz na którąś z nich, lipidogram trzeba interpretować w tym kontekście.
Pora roku
Choć brzmi to zaskakująco, zimą obserwuje się wyższe stężenia cholesterolu całkowitego i trójglicerydów[31]. Może to wynikać z faktu, iż przy niższych temperaturach dieta zwykle jest bardziej tłusta, a poziom aktywności fizycznej u wielu osób spada.
Co robić, jeżeli wynik lipidogramu jest niepokojący?
Jeżeli wynik lipidogramu jest niekorzystny, nie wyciągaj wniosków z jednego badania krwi. Profil lipidowy ocenia się jako całość, a pojedynczy wynik warto osadzić w kontekście – tego, co działo się w Twoim życiu w ostatnich tygodniach i jak przebiegło samo pobranie.
Jeżeli wynik zaskakuje, powtórz badanie po kilku tygodniach, najlepiej w tym samym laboratorium. Potwierdzone nieprawidłowości skonsultuj z lekarzem – to on oceni całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe i zdecyduje o dalszym postępowaniu[32].
Niezależnie od wyniku warto wspierać się dietą. Jeżeli LDL i cholesterol całkowity utrzymują się powyżej normy, wprowadź do jadłospisu sterole roślinne, które obniżają poziom „złego” cholesterolu LDL o 7–12% w ciągu 2–3 tygodni przy dziennym spożyciu 1,5–3 g oraz prowadzeniu zdrowego stylu życia[33]. Znajdziesz je m.in. w miękkiej margarynie kubkowej Optima Cardio, powstającej na bazie olejów roślinnych. Postaraj się także częściej wybierać źródła tłuszczów nienasyconych zamiast nasyconych i trans oraz zwiększyć podaż błonnika.
Lipidogram jest cennym badaniem, pod warunkiem że jego wyniki interpretuje się z uwzględnieniem sytuacji zdrowotnej pacjenta. Kiedy wiesz, co potrafi zaburzyć obraz badania, możesz z tą świadomością skonsultować się z lekarzem i wprowadzić zdrowe zmiany nawyków.
Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie poradnikowy i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. W razie wątpliwości dotyczących wyników lipidogramu skonsultuj się z lekarzem.
Źródła
[17] https://www.mp.pl/pacjent/cholesterol/hipercholesterolemia/141216,lipidogram
[18] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[19] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[20] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[21] https://www.mp.pl/pacjent/cholesterol/hipercholesterolemia/141216,lipidogram
[22] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[23] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[24] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[25] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[26] Guzik P., Wpływ stresu na układ krążenia, „Forum Kardiologów” 2001, 6(2), s. 53–57
[27] https://www.termedia.pl/poz/Przewlekly-stres-przyczynia-sie-do-chorob-serca,54370.html
[28] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[29] https://www.termedia.pl/Dyslipidemia-menopauzalna-8211-patogeneza-i-leczenie,8,1502,1,1.html
[30] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[31] Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp., Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021 – https://ptlipid.pl/wp-content/uploads/2021/09/Wytyczne-PTL2021_Wersja-Pre-Print.pdf
[32] https://www.mp.pl/pacjent/cholesterol/hipercholesterolemia/141216,lipidogram
[33] https://www.efsa.europa.eu/en/press/news/blood-cholesterol-reduction-health-claims-phytosterols-can
