Sód jest ważnym dla organizmu elektrolitem – jest głównym kationem (Na+) płynów pozakomórkowych. Jego główną funkcją jest utrzymywanie optymalnej objętości płynów oraz ciśnienia tętniczego krwi.
Sód decyduje również o wielkości wymiany wody pomiędzy komórkami a środowiskiem zewnątrzkomórkowym, a także odpowiada za prawidłowe przekaźnictwo nerwowe i mięśniowe. Bierze udział w wytwarzaniu kwasu solnego w żołądku i utrzymywaniu równowagi kwasowo-zasadowej. Jego długotrwały nadmiar w diecie przyczynia się m.in. do nadciśnienia, udarów mózgu i niewydolności serca.
Źródła sodu w diecie
Sól występuje w produktach spożywczych jako ich naturalny składnik. Znaczącym jednak źródłem sodu w diecie jest dodawana do potraw i produktów sól kuchenna czyli chlorek sodu. Jest dodawana do wielu produktów spożywczych jak pieczywo, wędliny, sery dojrzewające, warzywa kiszone, konserwy.
Diety, które zawierają mało warzyw, a dużo produktów przetworzonych przemysłowo zawierają więcej soli i mniej potasu, a w dietach wegetariańskich jest odwrotnie.
WHO zaleca maksymalne spożycie soli w ilości 5g na dobę dla osoby dorosłej. Jest to ilość bardzo mała i trudno jest utrzymać taki poziom spożycia jeżeli spożywamy regularnie produkty z dużą zawartością soli jak wyżej wymienione i dodatkowo sami dodajemy sól do zupy, warzyw, mięsa. Zapotrzebowanie na sód nie zmienia się w czasie ciąży i karmienia piersią.
Niedobór sodu – przyczyny i objawy
Przy niskim stężeniu sodu w surowicy krwi i niedostatecznej objętości wody dochodzi do odwodnienia hipotonicznego czyli woda z przestrzeni pozakomórkowej przepływa do komórek, a to może prowadzić do obrzęków.
Doraźnie przyczyną jest utrata wody zawierającej sód: wzmożona potliwość w stanach gorączkowych, biegunka, wymioty i jednoczesne uzupełnianie jej niedoboru płynami bezelektrolitowymi (np. herbatą).
Przyczyny chorobowe to dysfunkcja nerek, niedoczynność kory nadnerczy (choroba Addisona), niedoczynność tarczycy, przewlekła niewydolność serca, marskość wątroby – w tych chorobach dochodzi do zatrzymywania wody w organizmie i rozcieńczenia zawartego w niej sodu.
U osób starszych w wyniku zaburzeń retencji (wchłaniania) sodu może także dochodzić do niedoborów. Osoby starsze często piją zbyt mało wody mineralnej i ogólnie płynów. Wodę można opić małymi porcjami w ciągu całego dnia, wtedy mniej obciążone są nerki niż jednorazowo od razu dwie szklanki.
Niedobór sodu objawia się osłabieniem organizmu, bólami głowy, zaburzeniem orientacji, wymiotami, drażliwością, zaburzeniami snu, skurczami i drgawkami mięśni. Przy stężeniu sodu <115 mmol/l dochodzi do zagrażającego życiu obrzęku mózgu.
Zwyczajowa dieta dostarcza wystarczającej ilości tego pierwiastka, a często dostarcza go w nadmiarze.
Zdarza się, że w związku z upałami lub ekstremalnym wysiłkiem jak sporty wyczynowe organizm odwodni się i z potem utraci zbyt dużo sodu. Wtedy uzupełnia się podstawowe elektrolity ze specjalnych preparatów kupionych w aptece lub w stanach poważniejszych w szpitalu. Szybciej niż woda uzupełniają elektrolity napoje izotoniczne. Wody mineralne są dobrym źródłem różnorodnych elektrolitów, dlatego ważne jest ich regularne picie.
Przyczyny nadmiaru sodu w organizmie
Doraźnie najczęstszą przyczyną jest utrata wody przez organizm w wyniku stanów gorączkowych, wymiotów, biegunek. Przyczyną nadmiaru sodu może być nadczynność tarczycy kiedy następuje nienaturalnie wzmożona przemiana materii.
Chronicznie i populacyjnie najczęstszą przyczyną nadmiaru sodu w organizmie jest zbyt duża konsumpcja przy niedostatecznym spożywaniu płynów. Stężenie sodu w moczu nie może przekroczyć pewnej granicznej wartości. Jeżeli więc jest niedobór wody w organizmie w stosunku do ilości sodu, nadmiar sodu nie może być zniwelowany do poziomu optymalnego.
Skutki zdrowotne długotrwałego nadmiaru sodu w organizmie
Konsekwencje nadmiaru sodu w organizmie są poważne i dotyczą wielu obszarów. Przyczynia się do zatrzymywania wody w organizmie, co (bardzo upraszczając ten mechanizm) podwyższa ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń krwionośnych i dochodzi do nadciśnienia. Zwykle przyczyn nadciśnienia jest więcej niż jedna. Ponadto jest takie zjawisko jak sodowrażliwość. Oszacowano, że w Stanach Zjednoczonych 51% chorych na nadciśnienie jest sodowrażliwych, a 33% – sodoniewrażliwych. Sodowrażliwość stwierdza się u 26% osób z prawidłowym ciśnieniem tętniczym . Osoby sodoniewrażliwe są w stanie wydalić nadmiar sodu bez istotnego wzrostu ciśnienia tętniczego.
Tak więc zależność sód-nadciśnienie jest znacząca, ale nie dotyczy wszystkich. Jednak niezależnie od wpływu na ciśnienie tętnicze, nadmiar sodu wywiera niekorzystny wpływ na układ krążenia. Oznacza to, że zwiększa zachorowalność i umieralność na choroby układu krążenia. Zaobserwowano, że wzrost ryzyka udarów mózgu przy zwiększonym spożyciu sodu może być niezależny od wzrostu ciśnienia i masy ciała. Nadmiar sodu, również niezależnie od nadciśnienia, według niektórych badań wiąże się z przerostem lewej komory serca i włóknieniem mięśnia sercowego – są to czynniki rozwoju niewydolności serca.
Oprócz chorób układu krążenia, zbyt wysokie spożycie sodu sprzyja zakażeniu bakterią Helicobacter Pylori. Jest to jeden z poważniejszych czynników sprzyjających rozwojowi raka żołądka. Niezależnie od bakterii, nadmiar sodu sprzyja stanom zapalnym śluzówki żołądka, co z kolei sprzyja powstawaniu nitrozamin, uznawanych za czynniki rakotwórcze.
Bibliografia
- Instytut Żywności i Żywienia, „Normy żywienia dla populacji polskiej” 2017
- Wydawnictwo Naukowe PWN, „Żywienie człowieka” J. Gawęcki, L. Hryniewiecki
- Kardiologia po Dyplomie, 2013, 12 „Dieta ubogosolna – korzyści i zagrożenia”
