Z zespołem metabolicznym zmaga się już ponad 25% Polaków – to współwystępowanie otyłości z nadciśnieniem, wysokim cukrem i cholesterolem. Nieleczony prowadzi do cukrzycy i chorób serca. Sprawdź kryteria rozpoznania i dowiedz się, jak skutecznie zapobiegać powikłaniom.
Co to jest zespół metaboliczny?
Zespół metaboliczny (ZM) to współwystępowanie otyłości z zaburzeniami ciśnienia tętniczego, glikemii i cholesterolu. Jest główną przyczyną chorób serca i cukrzycy typu 2, ale można go skutecznie leczyć i zapobiegać jego rozwojowi.
Według najnowszych danych z zespołem metabolicznym zmaga się już ponad 25% osób w Polsce. To stan, który – nieleczony – może doprowadzić nawet do przedwczesnej śmierci.
Zespół metaboliczny nie jest pojedynczą chorobą, lecz zbiorem czynników ryzyka, które wzajemnie się nasilają:
* otyłość brzuszna (trzewna)
* podwyższone ciśnienie tętnicze
* zaburzenia gospodarki węglowodanowej (wysoki cukier)
* zaburzenia lipidowe (wysoki cholesterol)
Jakie są kryteria rozpoznania zespołu metabolicznego?
Aby rozpoznać zespół metaboliczny, musi być spełnione jedno główne kryterium (otyłość) oraz co najmniej 2 z 3 dodatkowych kryteriów.
Podstawowe kryterium (wymagane)
Otyłość – spełnione, gdy:
* BMI ≥ 30 kg/m², lub
* obwód talii ≥ 88 cm u kobiet, lub
* obwód talii ≥ 102 cm u mężczyzn
Dodatkowe kryteria (wymagane 2 z 3)
Kryterium Wartość graniczna
Zaburzenia cukrowe glukoza na czczo ≥ 100 mg/dl lub HbA1c ≥ 5,7%
Podwyższone ciśnienie ≥ 130/80 mmHg (pomiar domowy)
Zaburzenia lipidowe cholesterol nie-HDL ≥ 130 mg/dl
Przykład: Osoba z BMI 32, ciśnieniem 140/90 mmHg i glukozą na czczo 110 mg/dl spełnia kryteria zespołu metabolicznego (otyłość + 2 z 3 dodatkowych).
Jakie są objawy zespołu metabolicznego?
Zespół metaboliczny często nie daje charakterystycznych objawów przez wiele lat. Dlatego tak ważne są regularne badania kontrolne. Istnieją jednak sygnały ostrzegawcze, które mogą towarzyszyć temu zaburzeniu.
Najczęstsze objawy towarzyszące zespołowi metabolicznemu
* uczucie zmęczenia po posiłkach – związane z wahaniami poziomu cukru
* częstsze oddawanie moczu – szczególnie w nocy
* problemy z gojeniem ran – nawet drobnych skaleczeń
* nadmierny wzrost włosów i problemy z menstruacją – u kobiet (może wskazywać na PCOS)
Inne możliwe sygnały
* otyłość brzuszna (sylwetka typu „jabłko”)
* zwiększone pragnienie
* bóle głowy związane z nadciśnieniem
* senność w ciągu dnia
* trudności z redukcją masy ciała
Ważne: Powyższe objawy nie są specyficzne wyłącznie dla zespołu metabolicznego. Jedynym pewnym sposobem rozpoznania jest wykonanie badań laboratoryjnych i pomiar ciśnienia tętniczego.
Kto jest najbardziej narażony na zespół metaboliczny?
Ryzyko zespołu metabolicznego rośnie z wiekiem i dotyczy szczególnie osób po 40. roku życia. Istnieją jednak grupy o podwyższonym ryzyku w każdym wieku.
Główne czynniki ryzyka
1. Wiek – ryzyko wzrasta po 40. roku życia
2. Nadwaga i otyłość – szczególnie otyłość brzuszna
3. Siedzący tryb życia – mniej niż 150 minut aktywności tygodniowo
4. Niezdrowa dieta – bogata w cukry proste i tłuszcze nasycone
5. Obciążenie rodzinne – cukrzyca, otyłość lub choroby serca u bliskich krewnych
6. Cukrzyca ciążowa w wywiadzie – u kobiet
7. Zespół policystycznych jajników (PCOS) – u kobiet
Jakie są powikłania nieleczonego zespołu metabolicznego?
Nieleczony zespół metaboliczny znacząco zwiększa ryzyko poważnych chorób, w tym zawału serca, udaru mózgu i cukrzycy typu 2.
Najgroźniejsze powikłania
Powikłanie Wzrost ryzyka
Cukrzyca typu 2 3,5–5 razy wyższe ryzyko
Choroby sercowo-naczyniowe 1,5–2 razy wyższe ryzyko
Zawał serca znacząco podwyższone
Udar mózgu znacząco podwyższone
Inne możliwe powikłania
* stłuszczeniowa choroba wątroby (MAFLD)
* przewlekła choroba nerek
* bezdech senny
* dna moczanowa
* niektóre nowotwory (szczególnie wątroby i dróg żółciowych)
* problemy z płodnością
Jak leczyć zespół metaboliczny?
Podstawą leczenia zespołu metabolicznego jest modyfikacja stylu życia: redukcja masy ciała, zdrowa dieta i regularna aktywność fizyczna. W niektórych przypadkach konieczne jest również leczenie farmakologiczne.
Podstawowe zalecenia (dla każdego)
Zalecenie Cel
Redukcja masy ciała o 5–10% w ciągu 6–12 miesięcy
Dieta o niskim indeksie glikemicznym, bogata w warzywa i błonnik
Aktywność fizyczna minimum 150 minut tygodniowo (np. szybki marsz, pływanie)
Badania kontrolne regularne monitorowanie ciśnienia, cukru i cholesterolu
Leczenie w zależności od objawów
* Nadciśnienie tętnicze – leki hipotensyjne (jeśli modyfikacja stylu życia nie wystarcza)
* Zaburzenia lipidowe – statyny, sterole roślinne przy podwyższonym cholesterolu
* Zaburzenia cukrowe – metformina, leki inkretynowe
* Otyłość – w ciężkich przypadkach leczenie farmakologiczne lub chirurgia bariatryczna
Jaka dieta jest zalecana przy zespole metabolicznym?
Przy zespole metabolicznym zalecana jest dieta o niskim indeksie glikemicznym, bogata w warzywa, błonnik i zdrowe tłuszcze. Najlepiej przebadaną dietą w tym kontekście jest dieta śródziemnomorska.
Zasady diety przy zespole metabolicznym
✅ Co jeść
* warzywa (szczególnie zielone i liściaste)
* owoce o niskim IG (jagody, jabłka, gruszki)
* pełnoziarniste produkty zbożowe
* ryby (szczególnie tłuste – łosoś, makrela)
* orzechy i nasiona
* oliwa z oliwek
* rośliny strączkowe
❌ Czego unikać
* cukry proste (słodycze, słodzone napoje)
* przetworzona żywność
* tłuszcze trans (fast food, margaryny twarde)
* nadmiar alkoholu
* białe pieczywo i biały ryż
Ile aktywności fizycznej potrzeba przy zespole metabolicznym?
Przy zespole metabolicznym zaleca się minimum 150 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo. U osób z otyłością optymalnie jest 200–300 minut tygodniowo.
Zalecane formy aktywności
* szybki marsz (30 minut dziennie, 5 dni w tygodniu)
* pływanie
* jazda na rowerze
* nordic walking
* taniec
* ćwiczenia na siłowni (również trening oporowy)
Korzyści regularnej aktywności
Korzyść Efekt
Poprawa wrażliwości na insulinę lepsza kontrola poziomu cukru
Obniżenie ciśnienia tętniczego o 5–10 mmHg
Poprawa profilu lipidowego wzrost HDL, spadek trójglicerydów
Redukcja tkanki tłuszczowej trzewnej zmniejszenie otyłości brzusznej
Zmniejszenie stanu zapalnego poprawa ogólnego stanu zdrowia
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Do lekarza należy zgłosić się, gdy spełniasz kryteria zespołu metabolicznego lub zauważasz objawy towarzyszące. Profilaktycznie warto wykonywać badania kontrolne co 1–2 lata, szczególnie po 40. roku życia.
Wskazania do wizyty
* BMI ≥ 30 lub obwód talii ≥ 88 cm (kobiety) / ≥ 102 cm (mężczyźni)
* ciśnienie tętnicze ≥ 130/80 mmHg
* glukoza na czczo ≥ 100 mg/dl
* cholesterol nie-HDL ≥ 130 mg/dl
* obciążenie rodzinne (cukrzyca, choroby serca u bliskich)
Jakie badania wykonać?
Badanie Co sprawdza
Lipidogram cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy
Glukoza na czczo poziom cukru we krwi
HbA1c średni poziom cukru z ostatnich 3 miesięcy
Pomiar ciśnienia najlepiej domowy, kilkukrotny
Pomiar obwodu talii i BMI ocena otyłości brzusznej
Czy zespół metaboliczny można wyleczyć?
Tak, zespół metaboliczny można cofnąć poprzez konsekwentną zmianę stylu życia. Redukcja masy ciała o 5–10% znacząco poprawia wszystkie parametry metaboliczne.
Co daje redukcja masy ciała o 5–10%?
* poprawa wrażliwości na insulinę
* obniżenie ciśnienia tętniczego o 5–10 mmHg
* poprawa profilu lipidowego (wzrost HDL, spadek trójglicerydów)
* zmniejszenie ryzyka cukrzycy typu 2
* zmniejszenie stanu zapalnego
Pamiętaj: Zmiana nawyków wymaga czasu, ale przynosi trwałe efekty. Nawet niewielkie zmiany – 30 minut spaceru dziennie, rezygnacja ze słodzonych napojów – mogą znacząco poprawić Twoje zdrowie.
Źródła:
* Dobrowolski P., Prejbisz A., Kuryłowicz A. i wsp. Zespół metaboliczny — nowa definicja i postępowanie w praktyce. Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce. 2022; 8(2): 1–26.
* Stanowisko PTNT, PTLO, PTL, PTH, PTMR, PTMSŻ, sekcji Prewencji i Epidemiologii PTK
